DẠY HỌC LÝ LUẬN VĂN HỌC Ở TRƯỜNG PHỔ THÔNG

I Lí luận văn học có một vị trí quan trọng đặc biệt trong quá trình dạy và học Văn ở trường phổ thông. Nói quan trọng vì nó giúp các em cảm thụ các tác phẩm văn học một cách đúng đắn, sâu sắc và cũng giúp các em hiểu được sự phong phú của tư tưởng, nghệ thuật từ quá khứ đến hiện tại. Tác phẩm văn học là một công trình nghệ thuật về ngôn từ. Kiến thức lí luận sẽ giúp cho học sinh hiểu rõ bản chất, đặc trưng của văn học, giúp các em phân xuất được các phương diện, các góc độ khác nhau nhưng lại có liên hệ mật thiết với nhau của tác phẩm, đồng thời cũng giúp các em nhận ra quy luật xây dựng tác phẩm và mối quan hệ giữa nhà văn với tác phẩm, giữa tác phẩm với đời sống xã hội. Như vậy, rõ ràng là lí luận văn học giữ một vai trò rất then chốt trong

việc nhận thức tác phẩm, nó chỉ ra con đường đi vào tác phẩm, lĩnh hội và bình giá tác phẩm. Vì thế, cần phải quan tâm đúng mức tới việc dạy lí luận văn học ở nhà trường. Việc dạy văn trong nhà trường phải phát triển được cho học sinh những kĩ năng phân tích, bình giá các tác phẩm nghệ thuật ngôn từ và cảm thụ chúng như các hiện tượng nghệ thuật đã thể hiện được những phương diện khác nhau của đời sống tinh thần dân tộc. Công việc đó sẽ thuận lợi nếu như học sinh nắm được các khái niệm quan trọng nhất của lí luận văn học. Những khái niệm đó cần thiết trước hết để hướng dẫn học sinh đi vào chiều sâu của các văn bản nghệ thuật. Ngoài ra, việc tìm hiểu các vấn đề lí luận sẽ làm cho tinh thần ham hiểu biết, hứng thú đối với khoa học được nâng cao, đồng thời cũng tạo điều kiện để hình thành một thái độ

khoa học đối với các hiện tượng nghệ thuật, hình thành các quan điểm và niềm tin thẩm mĩ cho học sinh. Chúng ta đều đã xác nhận mục đích cuối cùng của việc dạy học lí luận văn học là trang bị cho học sinh một khối lượng kiến thức về các khái niệm cần thiết để các em có thể vận dụng một cách độc lập vào việc lí giải các hiện tượng văn học, cắt nghĩa được cái hay cái dở của một tác phẩm văn học. Dạy lí luận văn học cho học sinh như vậy cũng chính là dạy cho các em cái thông minh và sáng tạo, tạo cho các em năng lực tư duy, năng lực khái quát và tổng hợp. Đó là những năng lực rất cơ bản được biểu hiện rõ trong toàn bộ quá trình vận dụng các thao tác tư duy để hình thành những kiến thức về từng khái niệm. Do đó, việc dạy lí luận văn học có thể góp một phần đáng kể vào việc rèn luyện tư duy và phương pháp tư

tưởng cho học sinh. Tuy nhiên, hiện nay khả năng hiểu rõ ràng và sâu sắc những vấn đề cụ thể của học sinh còn có nhiều hạn chế, bởi vì các em chưa được trang bị những kiến thức lí luận một cách đúng mức và có hệ thống. Nếu học sinh không nắm chắc được những khái niệm lí luận cơ bản về văn học nghệ thuật, thì các em không thể phân tích được nội dung cũng như nghệ thuật và ý nghiã xã hội của tác phẩm văn học. Song, để đạt tới sự hiểu biết đó, thì việc hình thành các khái niệm lí luận văn học ở nhà trường hiện nay còn phải cố gắng rất nhiều mới có được khả năng và vị trí xứng đáng của nó. Đến nay, chúng ta chưa thấy hết hiệu quả của việc xây dựng các khái niệm lí luận cho học sinh và cũng chưa có một cách cấu tạo chương trình cho

hợp lí. Nếu chỉ dựa vào một số tiết được phân bố cho việc dạy hoặc tổng kết về lí luận ở lớp 7 và lớp 9, ở đầu lớp 10 và cuối lớp 12, thì chưa thể nói là đã đầy đủ. Chúng ta biết là việc hình thành các khái niệm lí luận đều không thể tách rời với việc học các tác phẩm cụ thể. Còn như việc giảng dạy quá dễ dàng, tuỳ tiện chỉ nhằm biến tác phẩm thành một thứ minh hoạ cho một vài điểm nào đó trong văn học sử, thì việc hình thành các khái niệm lí luận rất dễ bị bỏ qua hoặc coi nhẹ. Cho nên, cần phải có những quy định cụ thể đối với việc dạy học lí luận ở từng khối lớp, ở từng tác phẩm để xây dựng những khái niệm nhất định cho học sinh. II Để tổ chức và điều khiển việc dạy và học những vấn đề lí luận văn học cho học sinh cần phải cân nhắc đến tính độc đáo của tác phẩm, phải tính

đến khả năng nhận thức của các lứa tuổi khác nhau của học sinh và đưa ra một cách hợp lí những vấn đề trung tâm, mấu chốt của lí luận văn học cho mỗi khối lớp. Khoá trình văn học bao gồm những khái niệm lí luận ở hai dạng cơ bản là: Thứ nhất, gồm những khái niệm đưa vào để giải thích thêm đối với từng chủ đề của chương trình, thường thấy ở lời giải thích của giáo viên, ở các chương mục của sách giáo khoa, nhưng chúng lại không được chia ra để học kĩ (ví dụ như tính chất thần tiên trong các truyện cổ tích, nền tảng cuộc sống của các tác phẩm, tài năng nghệ thuật của nhà văn, mối quan hệ của tác giả đối với các nhân vật, tính độc đáo lịch sử của các tính cách và xung đột, truyền thống và cách tân...); Thứ hai là gồm những khái niệm mà chương trình đặc biệt chú ý để phân

chia ra ở các bài mục về lí luận (ví dụ: ngôn ngữ văn chương nghệ thuật, các loại thể cơ bản, ý nghĩa khái quát của hình tượng nghệ thuật, ý nghĩa nhận thức và ý nghĩa giáo dục của tác phẩm văn học, chủ nghĩa cổ điển, chủ nghĩa lãng mạn, chủ nghĩa hiện thực phê phán, chủ nghĩa hiện thực xã hội chủ nghĩa, tính nhân dân, tính Đảng của văn học...). Hầu hết các khái niệm trên đây đều phải được hình thành trong quá trình học tập với những mức độ khác nhau. Nhóm khái niệm thứ nhất cần cho học sinh dần dần thấy được chúng như là những yếu tố của phương pháp khoa học về văn học; nhóm khái niệm thứ hai được rút ra từ việc phân tích các hiện tượng văn học, được ghi nhận ở dạng định nghĩa và trở thành các điểm chuẩn cơ bản để học tập văn học. Tất cả các khái niệm với tính chất tổng hợp của chúng cần phải tạo ra được một quan niệm đầy đủ trong nhận

thức của học sinh, giải thích được những quy luật của nghệ thuật ngôn từ, vị trí và ý nghĩa của nó trong đời sống con người. Quan niệm đó sẽ trở thành một bộ phận hữu cơ trong thế giới quan của con người phát triển, tạo thành cơ sở cho những kĩ năng và thị hiếu nghệ thuật của người đó, hướng người đó tới việc đọc và tham gia các hoạt động xã hội khác một cách tích cực hơn. Cho nên, người thầy giáo văn học cần phải tổ chức việc dạy và học sao cho các khái niệm lí luận được bộc lộ một cách mạch lạc, sáng sủa và các giai đoạn để nắm vững nó cũng phải được xác định thật rõ ràng. Chương trình bộ môn Văn chỉ đề cập đến các khái niệm lí luận có đưa vào khoá trình, chứ không xác định rõ các biện pháp để hình thành chúng. Việc này phải do chính giáo viên thực hiện, phải dựa vào chương trình,

sách hướng dẫn, kinh nghiệm dạy học và phải căn cứ vào những điều kiện cụ thể để hình thành. Có thể nhận thấy một cách tương đối rõ ràng từ lớp 1 đến lớp 12, học sinh sẽ được học những vấn đề cơ bản về lí luận văn học với ba mức độ khác nhau: Mức thứ nhất là ba năm đầu của bậc Tiểu học (từ lớp 1 đến lớp 3); mức thứ hai là các lớp cuối của trường Tiểu học và Trung học cơ sở (từ lớp 4 đến lớp 9); và mức thứ ba là các lớp ở bậc Trung học phổ thông (từ lớp 10 đến lớp 12). Ở mức độ thứ nhất, ta nhận thấy ngay từ trước khi học văn, thì trẻ em ở lứa tuổi Mẫu giáo và học sinh từ lớp 1 đến lớp 3 đã được làm quen với những tác phẩm nghệ thuật thuộc các loại hình khác nhau, được nghe nhắc đến tên của nhiều nhà văn, được biết một số nét về họ, được học cách cảm

thụ và tái hiện các hình tượng nghệ thuật thông qua các hoạt động đọc và kể. Ở mức độ này, học sinh đã bước đầu phải nắm cách đọc, cách kể, cách theo dõi sự phát triển của hành động, ngôn ngữ, cử chỉ của các nhân vật. Vì vậy, trong quá trình dạy và học đã phải xây dựng cho các em những kiến thức bước đầu về những khái niệm đơn giản thường gặp, để các em tiếp thu tốt những tác phẩm được học và làm cơ sở cho việc học tập của các em ở những lớp sau. Mức độ thứ hai (từ lớp 4 đến lớp 9) là lúc học sinh bắt đầu học Tiếng Việt song song với việc học Văn học. Nhìn một cách cụ thể thì việc học Văn học ở từng khối lớp với những vấn đề lí luận phải quan tâm là: Ở lớp 4 và 5, trong khi làm quen với ngôn ngữ nghệ thuật, với những yếu tố của hình tượng nghệ thuật, thì đồng thời học sinh cũng được học để cảm thụ

các tác phẩm như một hiện tượng trọn vẹn mà ở đó mỗi chi tiết đều có ý nghĩa riêng, nó như một công trình sáng tạo của tác giả. Ở lớp 6, học sinh tiếp nhận những khái niệm về nhà văn, các tác giả dân gian như một nghệ sĩ trên cơ sở quan sát và tổng hợp. Học sinh các lớp 7, 8, 9 cần hiểu văn học nói chung như là một kiểu đặc biệt trong hoạt động nhận thức của con người, nó tái hiện cuộc sống bằng những hình tượng sinh động. Các em cần biết suy xét về cách nhà văn đã tái tạo hiện thực như thế nào; nhà văn đã hư cấu trong tác phẩm nghệ thuật để tìm ra chân lí cuộc sống ra sao. Những tri thức về cuộc sống của các nhà văn, về thời gian xây dựng và lịch sử sáng tạo các tác phẩm của họ sẽ giúp ích nhiều cho sự hiểu biết của học sinh. Nhìn chung, từ lớp 4 đến lớp 9, đồng thời với việc đọc và phân tích các

tác phẩm, học sinh phải nắm được hàng loạt những kiến thức về các khái niệm cụ thể và những hiểu biết khái quát về tính đặc thù của văn học truyền miệng qua so sánh với văn học viết, về quan hệ của tác giả với những con người và sự kiện được phản ánh trong tác phẩm...Những kiến thức về lí luận văn học do học sinh thu nhận được trong các năm học trước sẽ được hệ thống hoá ở lớp 9. Và ở lớp này, học sinh cũng làm quen với một phạm vi các khái niệm tương đối phức tạp hơn (như các khái niệm: hình tượng nghệ thuật, tư tưởng chủ đề, kết cấu tác phẩm...). Như vậy, yêu cầu cơ bản của khối lớp này là phải hình thành hàng loạt những khái niệm riêng lẻ và khai phá được những khái niệm có tầm khái quát lớn để làm cơ sở cho việc học tập những khái niệm cao hơn, phức tạp hơn, có tác dụng đặc biệt tới việc hình thành thế giới quan và giáo dục nhân cách

cho học sinh của bậc phổ thông trung học. Mức độ thứ ba là từ lớp 10 đến lớp 12. Từ lớp 10 trở đi, học sinh bắt đầu học những vấn đề lí luận có tính hệ thống hơn. Vị trí của lớp 10 có thể coi là vị trí đặc biệt, vị trí "ranh giới" giữa hai cấp độ của việc dạy và học lí luận văn học ở trường phổ thông: Cấp độ sơ bộ (cung cấp những kiến thức về tác phẩm, về ngôn ngữ, loại thể và các khái niệm riêng lẻ); và Cấp độ cơ sở (hình thành cho học sinh những khái niệm cơ bản về nguyên lí, đặc trưng, nguồn gốc... của văn học). Cũng từ lớp 10 trở đi, học sinh bắt đầu học văn học như là sự phản ánh nghệ thuật về đời sống dân tộc trong sự vận động lịch sử của nó. Ở đây, những khái niệm về sự phát triển lịch sử của văn học, về truyền thống và cách tân, về sự phản ánh đầy đủ và sâu sắc trong nghệ thuật ngôn từ được bắt đầu

xây dựng. Học sinh lớp 10 sẽ được khắc sâu hơn những khái niệm về tính hình tượng của văn học nghệ thuật, về vai trò của tưởng tượng sáng tạo và những mối quan hệ đối với nó. Các em sẽ tìm hiểu kĩ càng và sâu sắc hơn về cuộc đời và con đường sáng tạo của nhiều nhà văn trong và ngoài nước. Qua đó, các em sẽ tìm ra trong tác phẩm của họ những biểu hiện đặc sắc về tính quy luật của văn học. Học sinh sẽ ngày càng hiểu rõ mối quan hệ giữa sáng tác văn học với đấu tranh xã hội và vai trò của người nghệ sĩ trong cuộc đấu tranh ấy. Sang lớp 11, học sinh có thêm những nhiệm vụ mới về học tập lí luận văn học. Học sinh lớp này cần hiểu được phép biện chứng của việc phản ánh cuộc sống trong văn học, làm quen với một trong những vấn đề khó nhất của khoa học về văn học là mối liên hệ giữa môi trường xã hội và hoạt

động sáng tạo của nhà văn. Các em cũng sẽ tìm hiểu sự lệ thuộc phức tạp giữa đấu tranh chính trị và sáng tác văn học. Những khái niệm trọng tâm phải được hình thành một cách chắc chắn ở lớp này lả: Cái điển hình trong văn học (khái niệm về điển hình văn học trong những mối quan hệ của nó với khái niệm hình tượng nghệ thuật); tính giai cấp và tính nhân dân của văn học (cả những vấn đề về thế giới quan, phong cách của nhà văn có liên quan tới những khái niệm trên). Đến lớp 12, học sinh cần phải hiểu những sự kiện vĩ đại của dân tộc (như: Cách mạng tháng Tám, kháng chiến chống pháp, kháng chiến chống Mỹ cứu nước, công cuộc chống chủ nghĩa bành trướng bá quyền Trung Quốc, xây dựng Chủ nghĩa xã hội trên phạm vi cả nước...) đã được phản ánh như thế nào trong sự phát triển của văn học. Bên cạnh đó, học sinh lớp 12 còn

phải hiểu rõ vai trò và ý nghĩa của các di sản cổ điển trong việc xây dựng nền văn học hiện thực xã hội chủ nghĩa, hiểu rõ về những quan hệ của nhà văn và xã hội, về vai trò mới của nhà văn trong thời đại ngày nay. Đó là những người trợ thủ đắc lực của Đảng và Nhà nước trong việc giáo dục cộng sản cho toàn dân; đó là người nghệ sĩ đang nghiên cứu cuộc sống trên lập trường của Đảng cộng sản, và đớ cũng là người tham gia tích cực vào công cuộc lao động sáng tạo của toàn dân. Ở lớp 12 này, các khái niệm trung tâm cần được hình thành là: Tính đảng của văn học và những vấn đề về Chủ nghĩa hiện thực xã hội chủ nghĩa. Đây là những khái niệm cao nhất, đặc biệt quan trọng đối với việc hình thành thế giới quan và giáo dục nhân cách cho học sinh. Trong quá trình tìm hiểu những khái niệm này, học sinh sẽ đào sâu và hoàn thiện những tri thức của mình

cả về những vấn đề chung của văn học nghệ thuật, cả về những vấn đề có liên quan tới việc học tập từng tác phẩm văn học. Có thể coi những điều đã trình bày trên đây là cái nhìn chung nhất về những vấn đề lí luận phải phổ cập cho học sinh trong suốt quá trình dạy và học Văn từ lớp 1 cho đến lớp 12. Như vậy là từ lớp này qua lớp khác, từ chủ đề này đến chủ đề kia, học sinh ngày càng hiểu một cách đầy đủ bản chất thẩm mĩ của hình tượng nghệ thuật và vai trò xã hội của văn học. Chúng ta thấy rõ ở mỗi khối lớp sẽ được hình thành một "tổ hợp" những vấn đề lí luận (các khái niệm). Tổ hợp này là trung tâm tổ chức những vấn đề chung cho từng lớp, và những vấn đề chung này lại thường được đặt trong mối liên hệ với những vấn đề cụ thể khác (cũng là những khái niệm). Những tri thức đã được ghi nhận

và tổng hợp để nâng lên thành lí luận thì sẽ tiếp tục tồn tại trong ý thức của học sinh, nó giúp cho các em xử lí tốt khi gặp những tài liệu mới. III Các khái niệm lí luận văn học đã hình thành như thế nào cũng là một vấn đề cần được đề cập đến. Ở đây chi xin nêu một vài khía cạnh. Về giáo dục khái niệm cho học sinh, nhà tâm lí học Liên Xô L.X.Vưgốtxki có viết như sau: "Trên thực tế, việc dạy bằng các khái niệm luôn luôn cho thấy là không thể thực hiện được và không có kết quả giáo dục"-

(Các tác phẩm nghiên cứu tâm lí chọn lọc, Mátxcơva, 1956, tr. 217).

Trong trường hợp này, L.X.Vưgốtxki cho rằng học sinh không lĩnh hội được khái niệm, mà chỉ lĩnh hội được các từ, giữ lại bằng trí nhớ nhiều hơn là bằng tư duy. Thực tế cho thấy, khi các khái niệm được hình thành cùng với việc đọc và phân tích tác phẩm văn học là có hiệu quả và do đó, đề ra nguyên tắc "đồng thời" học lí luận là đúng đắn. Nó tránh được việc nắm các định nghĩa một cách giáo điều. Tuy nhiên, điều đó không có nghĩa là không cần những bài giảng chuyên về lí luận văn học, thậm chí còn phải có cả một hệ thống hoạt động độc lập của học sinh để hiểu chắc và sâu các khái niệm. Trước đây ở Liên Xô , có lúc người ta đưa ra nguyên tắc "tiềm tại" khi dạy lí luận văn học, nghĩa là cứ để cho học sinh không hề nghĩ rằng họ

đang giải quyết hoặc đang đụng chạm đến một vấn đề lí luận văn học nào đó. Dạy một cách"tiềm tại" như vậy trong những trường hợp nhất định thì rất hợp lí với học sinh Cấp I . Nhưng nguyên tắc chung là phải hiểu rõ các khái niệm lí luận văn học, xây dựng được các khái niệm, lựa chọn được những phương pháp, những kĩ năng, kĩ xảo nhất định cho việc học tập văn học. Ở đây, cần nói rằng những nhiệm vụ của việc dạy lí luận văn học trong cả năm với một chu kì các bài giảng và ngay cả trong từng bài riêng lẻ đều đóng một vai trò quan trọng. Nhưng quan trọng hơn cả là khi xem xét một tác phẩm hoặc hàng loạt tác phẩm với những tư tưởng nghệ thuật độc đáo của chúng dưới một góc độ lí luận xác định, thì phải giúp cho việc làm sáng tỏ nội dung tư tưởng của tác phẩm (hoặc toàn bộ sáng tác của nhà văn) và đồng thời phải làm rõ

những quy luật chung nào đó của nghệ thuật. Trong việc hình thành các khái niệm lí luận, thì bất kể bằng con đường nào đều phải dựa trên những tri thức do học sinh đã tích luỹ được từ các lớp trước và dựa trên cả những tri thức mới. Phải nhận rằng: qúa trình hình thành khái niệm là một quá trình lâu dài và phức tạp. Nó không thể bỏ qua những quan sát sinh động từ "cảm giác", "tri giác" đến "biểu tượng"...Thiếu sự tích luỹ các tài liệu thì không thể hình thành được khái niệm, nhất là đối với các khái niệm lí luận văn học. Về điểm này, N.I.Cu-đơ-ria-sép đã có lí khi viết: "Trong việc học Văn không nên đi từ cái trừu tượng, mà phải đi từ sự cảm thụ các tác phẩm nghệ thuật cụ thể. Các khái niệm lí luận chỉ có thể được lĩnh hội một cách thông minh và sâu sắc khi ở học sinh đã có một nguồn vốn dự trữ về những ấn tượng nghệ

thuật, ít nhiều có một trình độ phát triển về những cảm xúc và suy nghĩ đối với nhưỡng tác phẩm đã học" - (Về một vài khuynh hướng phát triển của việc dạy học văn ở trường phổ thông , Giáo dục học Xô viết, Mátxcơva, 1974, số 12, tr.19). Để xây dựng tốt các khái niệm lí luận văn học cho hoạc sinh cần vận dụng linh hoạt những biện pháp có hiệu quả, tích cực như: Cách trình bày các kiến thức, cách đặt những câu hỏi có vấn đề (tức là đặt ra những nhiệm vụ nhận thức), cách tạo ra những tình huống có vấn đề, và tất nhiên, không hoàn toàn phủ nhận cách làm theo mẫu hoặc mô phỏng. Song, cũng cần phải tính đến những khó khăn thường gặp trong việc điều khiển hoạt động nhận thức của học sinh như: Sự không phù hợp giữa kết quả nhận thức của học sinh với ý đồ giảng dạy theo một dự kiến của giáo

viên; có khi học sinh chỉ biết gắn khái niệm đã được hình thành với một tác phẩm cố định, mà không biết di chuyển khái niệm đó để sử dụng đối với tác phẩm khác; hoặc có sự không ăn khớp giữa tư duy tổng hợp và tư duy cụ thể, giữa sự tồn tại của khái niệm với sự nhận thức về nó, giữa sự lĩnh hội ở lớp với những quan hệ riêng đặc biệt của từng học sinh...Những khó khăn trên có thể khắc phục được, nhưng với điều kiện là phải tổ chức một cách đúng đắn toàn bộ quá trình dạy và học Văn, để học sinh lĩnh hội được đầy đủ và chính xác những kiến thức lí luận. Chúng tôi đã trình bày một số vấn đề cơ bản của việc dạy và học lí luận văn học ở trường phổ thông. Có thể nói rằng, chất lượng của việc dạy học Văn có được nâng cao hay không là phụ thuộc một phần không nhỏ vào việc dạy và học lí luận văn học như thế nào. Chắc rằng trong một tương lai

gần, việc dạy và học lí luận văn học ở Chương trình Cải cách giáo dục sẽ được chú ý đúng mức hơn. --------------------------- () Bài viết này đã đăng trên Tạp chí văn học, Số 5, 1986. Khi đó lấy tên là: Dạy và học lý luận văn chương ở trường phổ thông.*