TIẾC LẮM THAY

Là người Việt, có lẽ, ai cũng biết đến bài ca dao này: -Trèo lên cây bưởi hái hoa,

Bước xuống vườn cà hái nụ tầm xuân.

Nụ tầm xuân nở ra xanh biếc,

Em có chồng rồi, anh tiếc lắm thay!

-Ba đồng một mớ trầu cay,

Sao anh chẳng hỏi những ngày còn không?

Bây giờ em đã có chồng,

Như chim vào lồng, như cá cắn câu.

Cá cắn câu biết đâu mà gỡ,

Chim vào lồng biết thủơ nào ra?...

Bài ca dao ghi lại một cuộc đối thoại khá tinh tế của một chàng trai và một người con gái. Cuộc đối thoại của họ chỉ có một người nói đi và một người đáp lại, rồi chấm dứt, không có thêm một lời nào nữa. Tuy nhiên, thế cũng đã đủ để ta hiểu được đôi điều. Có thể hình dung đây là những lời họ "thổ lộ" với nhau hoặc là những lời "tự bạch" của mỗi người. Bốn dòng thơ đầu cho ta biết chàng trai là người đang đi tìm kiếm người yêu. Chàng trai này có vẻ rất năng động: lúc thì "trèo lên", lúc thì "bước xuống" và cái mục đích của việc "trèo lên" - "bước xuống" ấy là để tìm hoa và "hái hoa". Chàng tìm hái hoa bưởi ở trên cao, rồi tìm hái nụ tầm xuân ở dưới thấp, và biết đâu, cũng sẽ hái cả "hoa cà" nữa cũng chưa biết chừng! Những hoa ấy là tượng trưng cho những người con gái mà chàng đã gặp trên con đường đi kén người yêu. Chàng đã kén "hoa bưởi" ở cành

cao nhưng có điều gì đó trắc trở, không thành; đến khi kén được "nụ tầm xuân" thì chàng nghĩ ngay rằng mình đã tìm được "ý trung nhân". Song, cái "nụ tầm xuân" ấy đã "nở ra xanh biếc", thì chàng chợt hiểu ra rằng: hoa đã "mãn khai" và đang ở độ "xanh biếc" mất rồi!...Vậy là nàng đã yên bề gia thất, ván đã đóng thuyền! Và chàng phải "đành lòng vậy" mà thốt lên rằng: "anh tiếc lắm thay!". Chàng tiếc bởi không còn có cơ hội để tính cuộc "vuông tròn trăm năm" với người con gái này nữa; chàng tiếc cũng còn vì đã mất quá nhiều thời gian đi tìm kiếm ở chốn "cành cao" mà chẳng có kết quả nào! Đó phải chăng cũng là lời chàng tự trách mình?...

Chỉ đến khi người con gái thổ lộ, thì ta thấy rõ thêm rằng: chàng trai kia là người đi tìm bạn trăm năm thực sự, nhưng có lẽ vì quá "kén cá chọn canh" nên đã bỏ lỡ dịp với người cần chọn mất rồi! Người con gái trách cứ: "Ba đồng một mớ trầu cay, Sao anh chẳng hỏi những ngày còn không?". Điều trách cứ thật nhẹ nhàng, nó như là một câu hỏi mà chẳng cần câu trả lời. Lời trách ấy như mách bảo rằng: việc dạm hỏi nàng "khi còn không" cũng chẳng có gì là "cao giá", là "bắc bậc kiêu kì", mà chỉ là "một mớ trầu cay" đáng giá có "ba đồng" thôi! Ấy vậy mà chàng không làm, chàng còn mải đi tìm kiếm ở những nơi nào để đến bây giờ mà tiếc nuối?... Cái giá cực rẻ cho một cuộc dạm hỏi như càng làm tăng thêm cái giá cực đắt cho sự tiếc nuối nơi chàng trai. Lời trách cứ thật nhẹ nhàng, lịch sự với những chữ "sao anh chẳng hỏi" cũng mang đầy

vẻ tiếc nuối nơi người con gái...Giá như Ông Tơ, Bà Nguyệt khéo se, khéo kết, thì biết đâu chàng và nàng lại chẳng "nên duyên". Nhưng tiếc thay, Trời chẳng chiều người...

Sau lời trách cứ, người con gái giãi bầy cái vị thế đầy khó khăn của mình là đã có chồng, đã như có cái "gông đeo cổ" mất rồi! Nhưng nàng lại khéo ví về cảnh ấy: "như chim vào lồng, như cá cắn câu". Và để đi đến những lời kết đầy trái ngang, trắc trở: "cá cắn câu biết đâu mà gỡ, chim vào lồng biết thuở nào ra?..." Lại là một câu hỏi không có câu trả lời...Những dòng thơ lục bát trong lời của chàng và cả trong lời của nàng đều có chen những dòng lục bát biến thể, những cặp song thất, rồi bỏ lửng, mà không có tiếp thêm những cặp lục bát nào nữa - đã góp phần đắc lực vào việc diễn tả sự đứt nối, sự bế tắc, một ngõ cụt không tìm được lối ra của cả hai người, cho dù "cái tình" của họ vẫn còn vương vấn...Thế nên, giống như chàng, cho dù nàng có muốn cũng chẳng thể chuyển xoay gì được nữa! Cũng vì thế mà, cái nỗi "tiếc lắm thay" cứ

tồn tại mãi cho đến tận bây giờ, và biết đâu, sẽ cứ còn dai dẳng mãi mãi về sau...

Bài ca dao đã để lại một nỗi buồn man mác từ những con người của ngày xưa ấy, nó cũng nói giúp cho những ai đã có chung cảnh ngộ để cùng ngẫm nghĩ, sẻ chia. Và nó cũng nhắc nhở những ai đang yêu thì hãy biết chọn lựa người yêu cho xứng, nhưng mà hãy nhớ: Chớ có quá chi li để bỏ lỡ với người đáng chọn, đáng yêu...